Angen fersiwn argraffadwy o fap i ddilyn y daith gerdded hon?
13 Milltir / 21km 6Awr
Taith gerdded hir, egnïol ar lwybrau da, wedi’u harwyddo’n dda, ond yn anaml yn cael eu cerdded drwy’r bryniau i’r dwyrain o Ddinas Mawddwy. Yn cychwyn o bentref Mallwyd. Yr uchder uchaf yw tua 400m, felly gallai hwn fod yn ddewis da os yw copaon y mynyddoedd mewn cymylau.
Mae sawl rhyd fach ar y llwybr a all fod hyd at y ffêr ar ôl glaw.
Cerddwyr Cŵn: Ar wahân i’r rhannau o’r ffordd, mae defaid yn pori’r llwybr hwn i gyd. Cadwch gŵn ar dennyn, yn enwedig yn ystod wyna. Nid oes unrhyw gamfeydd gorfodol, ond efallai y bydd yn rhaid dringo 2 giât.
Mae’r llwybr yn cynnwys llawer o’r safleoedd sy’n gysylltiedig â’r Gwylliaid Cochion yr 16eg ganrif.
Gellir dilyn y llwybr gan ddefnyddio’r Map Arolwg Ordnans hwn.
Parciwch ym maes parcio Tafarn y Brigands ym mhentrefan Mallwyd.
Cerddwch o amgylch blaen y dafarn a throwch i’r dde wrth y gylchfan, tuag at yr Orsaf Betrol.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Ym 1400, yn dilyn gwrthryfel Owain Glyndŵr, daeth Harri 4ydd Brenin Lloegr â’i fyddin trwy Ogledd Cymru ac i lawr trwy Mallwyd ar ei ffordd i Amwythig i geisio ei ddal. Roedd hefyd yn llwybr i fyddin Harri Tudur ar ei ffordd i Bosworth o Benfro tua 1485. Tyfodd y pentref gyda dyfodiad y ffordd dyrpeg. Yn ddiweddarach, daeth ffermdy Cross Foxes yma yn dafarn Peniarth, y Bury ac yn y pen draw yn dafarn y Brigands.
Mae Mallwyd a Chwm Dugoed yn enwog am Wylliaid Cochion Mawddwy neu’r Dugoed, a oedd yn adnabyddus am ladrata a lladd yn yr oesoedd canol. Yn ôl traddodiad, cafodd 80 o’r lladron eu dal a’u crogi gan y Barwn Lewis Owen o Ddolgellau. Mae’n debyg eu bod yn ffoaduriaid o ryfeloedd y cyfnod, rhai’n byw’n wyllt, eraill yn uchelwyr lleol. Ym 1555, fe wnaethant ymosod ar y Barwn Lewis Owen a’i lofruddio mewn dial, ond fe’u daliwyd a’u crogi gan yr awdurdodau wedi hynny.
Ym 1604 daeth rheithor newydd i Fallwyd o’r enw Dr. John Davies.
Y dyn mwyaf nodedig yn eglwysig ac yn llenyddol i wasanaethu pobl Mawddwy. Roedd John Davies yn ddyn hael a ofalodd am les ei blwyfolion, adeiladodd y rheithordy ac ehangodd yr eglwys a chododd dŵr i’r clychau, yn ogystal â nifer o welliannau eraill i eglwys Mallwyd. Dechreuodd ysgol yn yr eglwys hefyd. Gadawodd swm o 50 punt yn ei ewyllys i leddfu bywyd tlodion, a defnyddiodd y swm i brynu dôl 6 erw, a chae bach oddi ar lethrau Camlan tuag at Aberangell, a oedd yn cael ei rentu i’r rhai mewn angen, arfer sy’n parhau hyd heddiw. Fe’i cofir yn bennaf yn genedlaethol am ei waith cyfieithu, ac yn arbennig am gyfieithiad o Feibl yr Esgob William Morgan a welodd olau dydd ym 1620 ac a oedd yn sail i gynnal yr iaith Gymraeg hyd heddiw.
Trowch i’r dde i’r lôn ychydig cyn yr Orsaf Betrol. Mae’r ffordd yn dringo’n serth am 1km yna’n gwastadau, gan gyrraedd buarth Fferm Gweinion ar ôl 2km.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Nid ymhell uwchben y garej mae Tŷ Uchaf a elwid yn wreiddiol yn Graig y Bryniau. O’r fan hon gallwch edrych i fyny’r dyffryn at bentref hynafol Dinas Mawddwy, ac i lawr y dyffryn i Aberangell. Mae Afon Dyfi yn troelli trwy waddodion rhewlifol, ac mae’r dyffryn o Fallwyd i Ddinas Mawddwy wedi’i ddynodi’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) am y nodwedd hon.
Ewch drwy’r giât ar ochr bellaf buarth Gweinion a pharhewch i fyny’r allt ar lwybr llydan am 2km arall, gan gymryd gofal i ddilyn yr arwyddion wrth gyffyrdd y llwybrau. Yn y fan hon, mae’r llwybr glaswelltog yn ymuno â ffordd raean llydan ychydig uwchben ffermdy adfeiliedig Bryn Glas. Cerddwch i lawr y ffordd am 200m ac yna trowch i’r chwith a disgyn i’r lôn ar waelod dyffryn Tafolog.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Ar ôl 1413, pan oedd gwrthryfel Owain Glyndŵr drosodd hyd yn oed, gwrthododd rhai o drigolion Mawddwy blygu’r pen-glin i swyddogion brenin Lloegr, a byw fel lladron gwartheg a gwylliaid yn y coed helaeth oedd yn y dyffryn yma. Y rhain oedd y Gwylliaid Cochion.
Roedd Dyffryn Dugoed yn y dyddiau hynny yn goedwig drwchus gyda thyddynnod bach yn cysgodi ynddi. Ym 1535, fel rhan o’r Ddeddf Uno rhwng Cymru a Lloegr, unwyd arglwyddiaeth Mawddwy â Sir Feirionnydd yn hytrach na Maldwyn. Y nod oedd rhoi trefn ar drigolion ystyfnig Mawddwy. Penodwyd y Barwn Lewis Owen o Ddolgellau yn siryf ac, yn ôl traddodiad, fe grogodd 80 o’r Gwylliaid Cochion ar y bryncyn yn y coed islaw. Plediodd un fenyw yn ofer am fywyd ei mab, John Goch; yna datgelodd ei bronnau a dywedodd y byddai meibion eraill a sugnodd o’r bronnau hyn yn golchi eu dwylo yng ngwaed y Barwn Owen.
Cafodd ei meibion a’r lladron sy’n weddill eu dial…
Trowch i’r chwith ar y lôn a’i dilyn am ychydig dros 1km i ben llethr a ffordd i’r ffermdŷ ‘Yr Allt’. Parhewch i lawr y bryn am 100m, yna fforchiwch i’r dde oddi ar y lôn fetel tuag at rai ysguboriau metel 100m o’ch blaen. Ewch i’r dde, i fyny’r bryn, wrth yr ysguboriau ar lwybr glaswelltog llydan a dilynwch y llwybr hwn am 2.5km, gan groesi’r bryn, i Fferm Talyglannau. Ewch ymlaen trwy adeiladau’r fferm a disgyn i groesi Afon Dugoed. Ychydig heibio’r bont dros Afon Dugoed, ewch i’r dde ar lwybr ar hyd glan yr afon, ac yna i fyny llethr serth, i gyrraedd yr A458.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Wrth i chi adael y lôn ger Yr Allt, gallwch weld tŷ Penrhiwcul ar ochr arall y dyffryn, lle mae’r lôn yr ydych newydd ei gadael yn ymuno â’r A458. Ar un adeg roedd yn dafarn. Y cae bach ychydig islaw’r ffordd yw Cae Meddw, lle byddai’r yfwyr yn mynd i gysgu, ac yn sobreiddio! Ystyr Penrhiwcul yw ‘melin sychu ŷd ar ben y bryn’, gan gyfeirio at y bryn serth sy’n dringo o bont Byllfa islaw a’r cilyn sychu ŷd oedd yno.
Yn ffermdy hynafol Dugoed Mawr, ychydig i’r dde o Benrhiwcul, cafwyd pladuron yn y simnai fawr i atal gwylliaid rhag dringo i lawr i gartref y perchennog bonheddig, y bardd Ifan Tudur Owen. Byddai wedi bod yn byw yno prin hanner can mlynedd ar ôl lladdfa’r gwylliaid cochion yng Nghollfryn.
1 km ar ôl gadael y lôn mae ffermdy Tŷ Coch, sydd bellach yn ysgubor. Tua chanrif a hanner yn ôl roedd teulu Talyglannau (y fferm nesaf i fyny’r dyffryn) mor niferus fel bod Tŷ Coch wedi’i adeiladu i gartrefu rhai ohonynt.
Ar draws y dyffryn roedd siop Nant yr Ehedydd, ac roedd yr hen adeilad wrth yr afon yn ffatri wlân. Bryd hynny roedd y dyffryn yn llawer mwy poblog gyda nifer o deuluoedd ym mhob tyddyn bach.
Rhwng y coed a Nant yr Ehedydd mae Llidiart y Barwn lle, ym 1555, ymosododd 4 aelod arfog o’r Gwylliaid Cochion ar y Barwn Owen ar ei ddychweliad o’r Trallwng. Roedd y Barwn wedi crogi 80 o’u cydwladwyr a’u perthnasau’r Nadolig cynt, ac roeddent am ddial. Yn ôl un hanes, roedd hyd at 30 o saethau wedi’u taro corff y Barwn..
Nid gwehilion cymdeithas oedd y lladron, ond mân foneddigion; John Goch ap Gruffudd ap Huw, Robert ap Rhys ap Hywel, Siencyn ab Einion, Dafydd Gwyn ap Gruffudd ap Huw – o Fawddwy. Yn y pen draw, fodd bynnag, daliwyd y troseddwyr, a’r rhai a’u llochesodd; gan gynnwys un fenyw feichiog.
Ar y mynydd gyferbyn uwchben nant yr Ehedydd mae Ffridd y Groes a enwyd i goffáu’r Barwn a’i lofruddiaeth.
Mae un o’r caeau ym Braichllwyd ar draws y dyffryn i’ch de wedi’i enwi’n Cae Ann, lle yn draddodiadol, lladdwyd Ann, y forwyn o fferm Gelliddolen gyda bwa a saeth, wrth iddi gerdded yn y cae uwchben Pont Nant yr Ehedydd (islaw’r tyrbin gwynt).
Dylech ymuno â’r A458 yn union gyferbyn â’r ffordd i fferm Braichllwyd. Croeswch yr A458 a dilynwch ffordd Braichllwyd. Ewch drwy’r fferm, gan basio ychydig i’r dde o’r ffermdy gan aros ar lwybr llydan, carregog sy’n troi i’r dde i fynd i fyny dyffryn tawel Clywedog. 1km heibio Braichllwyd mae’r llwybr yn mynd heibio i ffermdy newydd ei adnewyddu Gelli Ddolen. Nid nepell heibio Gelli Ddolen mae’r llwybr yn culhau ac, wrth i chi barhau i fyny’r dyffryn ynysig hwn, mae’n dod yn llwybr troed. 3km y tu hwnt i Gelli Ddolen, ym mhen y dyffryn, fe gyrhaeddwch bont droed.
Croeswch y bont a throwch i’r dde, gan anwybyddu’r gamfa yno, gan gadw ychydig i’r dde o wal. Ar ôl tua 50m trowch i’r chwith drwy giât ac yna trowch ychydig i’r chwith drwy’r cae hwn gan anelu at bwynt ychydig i’r chwith o ysgubor fach o garreg a haearn rhychog o’ch blaen. Yr adeilad hwn yw Hafoty’r Fuches Las (preswylfa haf y fuches las) – enw hyfryd.
Wrth i chi gyrraedd y bont droed, meddyliwch am Hans Kauter ifanc a oedd, ym 1940 adeg yr Ail Ryfel Byd, wedi cloffi a chropian i’r fan hon ar ei ffordd i lawr i Gelli Ddolen am gymorth. Roedd ei awyren wedi cael ei saethu i lawr yn y bryniau i’ch de, bron i 3km i ffwrdd ac roedd ei ben-glin wedi’i dorri, asennau wedi torri ac anafiadau i’w ben. Roedd tri o’i griw wedi cael eu gadael, wedi’u hanafu hyd yn oed yn waeth, ger yr awyren a ddaeth i lawr. Unwaith yng Ngelliddolen gwrthododd gysgu, na hyd yn oed orffwys nes iddo gael gwybod bod ei griw wedi cael eu canfod. Achubwyd y 4 gan y ffermwyr lleol a’r Gwarchodlu Cartref a gwnaethon nhw wella’n llwyr mewn amser. Daeth Hans yn ôl yn ddiweddarach ar ol y Rhyfel i ymweld â’r ardal fwy nag unwaith.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Dywedir bod y Gwylliaid yn ymhyfrydu o flaen Braichllwyd un diwrnod tra bod teulu Talyglannau, ar draws y dyffryn, yn cynaeafu eu gwair. Amser cinio daeth y forwyn â chaws cyfan i gae gwair Talyglannau. Ymffrostiodd un o’r Gwylliaid y gallai saethu’r caws â saeth ar draws y dyffryn, ac fe wnaeth hynny, er mawr arswyd i deulu Talyglannau. Ni fyddai pellter o 200-300m wedi bod allan o’r cwestiwn i saethydd cryf, felly nid yw’r stori’n amhosibl.
Ar un adeg roedd dyffryn unig Clywedog yn llawn bywyd, gyda theuluoedd yn byw yng Nghae Crythor (cae’r ffidil) a Hafoty Fach; dros yr haf byddai ffermwyr Cwm Cewydd (y dyffryn i’r gorllewin) yn dod yma i’w hafodydd i bori a godro eu gwartheg a’u geifr. Mae corlan geifr gan llath i fyny’r afon o Hafoty Fach. Mae’r coed pinwydd yn arwydd y byddai croeso i borthmyn, ar eu ffordd i Amwythig, aros dros nos yma.
Cyn troi i lawr at y bont fe welwch ddwy garreg fach ar y dde uwchben y llwybr, yn nodi bedd. Mae dwy stori: ganrif a hanner yn ôl, dywedwyd mai bedd Gwilym oedd hwn, a laddwyd gan y Gwylliaid Cochion Mawddwy. Fel arall, bedd bachgen lleol a syrthiodd ar Darren Cwm Bachgen (y graig a welwch ar y dde yn y dyffryn sy’n arwain at Fawddwy) ydyw.
Ar ochr y bryn ar y dde mae olion slediau mawn yn rhwygo’r ddaear; byddent yn cario’r mawn i Fawddwy a Chwm Cewydd. Bwlch Safn yr Ast yw enw’r bwlch i Fawddwy, lle claddwyd un o dri chawr Cymru.
Ewch ymlaen heibio i’r Hafoty, ac yna dilynwch y llwybr glaswelltog llydan sy’n mynd i’r chwith tuag at fryn Ceseiliau 1km ymlaen. Mae’r llwybr yn croesi ychydig islaw’r copa gwirioneddol, gan ddarparu golygfeydd anhygoel o’r dyffryn islaw.
Ychydig ar ôl i’r llwybr ddechrau disgyn, cyrhaeddir giât. Mae’n hawdd mynd yn anghywir yma: Peidiwch â mynd trwy’r giât ond cadwch i’r dde, gan ddisgyn ar hyd llinell y ffens tuag at bâr o gatiau newydd 150m ymlaen. Ewch trwy’r gatiau hyn a disgyn trwy’r caeau isod, gan ddilyn arwyddion, i gyrraedd llwybr fferm.
Trowch i’r chwith ar y llwybr i basio Fferm Bwlch-Coediog Uchaf ychydig islaw, ym mhen Cwm Cewydd. Ewch ymlaen i lawr Cwm Cewydd ar y lôn fetlin am 2km i’r Gyffordd-T ar y gwaelod.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Ger copa Ceseiliau mae golygfa wych o ardal Mawddwy. I’r gogledd o Ddinas Mawddwy mae Foel Benddin, a fu gynt yn gastell, ac i’r dde ohono gallwch weld i mewn i ddyffryn hir Cwm Cywarch gyda mynyddoedd yr Aran y tu hwnt. Ymhellach i’r dde mae Dyffryn Mawddwy yn hynod o serth a chul, gyda rhai o’r ffermdai fel Llannerch wedi’u hadeiladu cyn 1600.
1km ar ôl gadael Fferm Bwlch-Coediog Uchaf mae tŷ Castell. Castell y Blaidd oedd yr enw llawn, ond ni fu castell yma erioed.
Y stori leol yw bod hen ŵr wedi marw yma, gan adael ei eiddo i berthynas; ond cyn claddu newidiodd perthynas arall yr ewyllys gan ddefnyddio llaw farw’r hen ŵr i lofnodi’r ewyllys. Yna tarfu ysbryd yr hen ŵr ar y teulu am genedlaethau.
Wrth y Gyffordd-T trowch i’r dde, gan basio trwy bentrefan Cwm Cewydd. Ar ôl 1km trowch i’r chwith wrth gyffordd-T gyda’r A470 a cherddwch ar ei hyd am 500m i ddychwelyd i Dafarn y Brigands.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
200m ar ôl troi i’r chwith i’r A470, edrychwch dros bont bresennol Afon Cleifion a byddwch yn gweld yr hen bont a adeiladwyd gan y rheithor Dr. John Davies o Fallwyd ym 1637. Cyn hynny, roedd yr afon yn cael ei rhydio / chroesi, gan fod yr afon yn eithaf bas i lawr yr afon. Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr bu ysgarmes ger y bont pan ymgasglodd trigolion Mawddwy ar lan ogleddol Afon Cleifion i wrthsefyll croesi milwyr y Pengryniaid. Tywalltwyd gwaed a chymerwyd gwystlon. Daeth dywediad am y digwyddiad ar ffurf pennill ‘cryman am wddw Cromwell’
Yn y rhyd hon y byddai coets Amwythig yn croesi ar ei ffordd i Ddolgellau. Dywedwyd bod pont John Davies yn frawychus i deithwyr, gan ei bod yn uchel ac yn gul. Parhaodd y bont i gael ei defnyddio tan y 1840au pan adeiladwyd pont newydd. Yna dymchwelwyd y bont honno o’r 1840au i wneud lle i’r un fodern sy’n sefyll heddiw.
