4.5 milltir / 2.5-4 awr

Llwybr heriol gyda rhai darnau serth, a chlogwyni peryg uwchben chwarel Minllyn. Gall canfod eich ffordd fod yn anodd ar y brig mewn tywydd gwael.

Mae’r llwybr yn rhoi golygfeydd godidog o Faesglase, cadwyn yr Aran a dyffrynnoedd Dyfi a Cerist a hefyd mae’r llwybr yn mynd trwy hen gloddfa lechi segur bellach Minllyn.

Gellir dilyn y llwybr gan ddefnyddio’r Map Arolwg Ordnans hwn.

Cerddwyr Cŵn: Mae sawl camfa ar y llwybr. Mae llawer o’r llwybr yn dir pori gan ddefaid mynydd, a gall hyd yn oed y rhannau o’r goedwig fod yn gartref i ychydig o ddefaid gwyllt!

Disgrifir y llwybr mewn cyfeiriad gwrthglocwedd ond mae’r llwybr hefyd wedi’i arwyddo i’r cyfeiriad arall.

Parciwch ym maes parcio Dinas Mawddwy, gyferbyn â thafarn y Llew Coch. Mae toiledau cyhoeddus wrth y fynedfa i’r maes parcio.

O fynedfa’r maes parcio trowch i’r dde, i fyny’r allt, ar Stryd Wyle Cop i’r A470. Trowch i’r dde ac, ar ôl 100m, croeswch y ffordd i gilfan gyda llwybr troed yn ei ben pellaf.

Wrth i chi fynd i fyny Stryd Wyle cop, nid yw’r wal goncrit ar y dde yn edrych fel llawer, ond mae’n un o’r hynaf yn y byd. Hwn oedd y datblygiad arloesol diweddaraf pan gafodd ei adeiladu o amgylch plasty Syr Edmund Buckley, Arglwydd Mawddwy wnaeth brynu’r stad yn yr 1850’au. Roedd o’n gyfoethog ac aeth yr hwch drwy’r siop ar ol ychydig o flynyddoedd oherwydd y gwario mawr.

Cymerwch y llwybr troed serth a dilynwch ef i fyny at ffordd goedwigaeth. Trowch i’r dde ar y ffordd goedwigaeth am 50m ac yna cymerwch y llwybr troed ag arwydd ar y chwith. Yn syth ar ôl cyfres o risiau (sy’n arwain at y gwaith dŵr yn unig). Dringwch yn raddol i fyny drwy’r goedwig ac allan i ochr y bryn.

Ger y gilfan roedd safle carchar Dinas Mawddwy. Roedd ganddo hefyd bostyn chwipio, stociau a llyffetheiriau a oedd wedi’u cysylltu o amgylch y fferau i atal dianc.

Roedd Dinas Mawddwy yn Fwrdeistref ganoloesol hyd at 1886 ac roedd yn cynnal ffeiriau dros y canrifoedd, ac yn ganolfan ar gyfer cadw cyfraith a threfn leol.

Dilynwch y llwybr cul wrth iddo groesi ochr y bryn uwchben Cwm Maesglase.

Rydych chi nawr yng Nghwm Maesglase, o bosib bod cysylltiad â ‘Clâs’ (Cloister). Yn y prif ddyffryn islaw mae Afon Cerist gyda rhaeadr Graig Wen ar ochr y bryn gyferbyn. Cloddiwyd yr ardal am blwm a bellach cynhelir rasys beicio mynydd lawr allt Red Bull yno.

Ysgrifennodd Thomas Pennant, perthynas â pherchennog stad Dinas Mawddwy, John Mytton 1796 – 1834, am yr ardal yn ei lyfr Tours in Wales yn 1810 : “Roedd Dinas Mawddwy yn nodedig am ocr glas, yr hwn a ddefnyddiai’r bugeiliaid. Byddant yn ei wlychu, yna ei bwyso mewn morter, yna yn ymffurfio ef yn beli, ac yna’n ei ddefnyddio i nodi eu defaid. Dengys hen ddihareb o’r tri pheth fyddai’r ardal yn hoffi cael ei wared o’r wlad.

O Fowddu ddu ni ddaw, dim allan

A wel ‘i rwystraw,

Ond tri pheth helaeth hylaw

Dyn atgas, NOD GLAS, a gwlaw.*

Parhewch ar draws y bryn am 1km arall, ac ar ôl tua 500m byddwch uwchben fferm fawr, dyma Ty’n y Braich, cartref y teulu Jones.

Wedyn croeswch gamfa ac yna parhau ar dir lletchwith at linell ffens ar gefnen. Trowch i’r dde wrth ochr y ffens a dilynwch y llwybr am rai cannoedd o fetrau i lawr i bwynt isel Bwlch Siglen, lle mae giât i gerddwyr.

Ar y 1af o Fedi 2012, cyfarfu rhyw 60 aelod o’r teulu ar fferm Ty’n y Braich ar gyfer pen-blwydd arbennig. Roedd hwn yn ddathliad teuluol unigryw i ddisgynyddion teulu a oedd yn ymestyn yn ôl 1,000 o flynyddoedd. Fe’i trefnwyd i goffau 1000 mlynedd ers dechrau’r teulu: mae coeden deulu, sy’n cael ei chadw mewn Beibl ac Apocryffa wedi’i drosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth, yn dangos bod y teulu wedi ffermio’r tir ers 1012.

Daeth Ty’n y Braich i’r amlwg yn 2002 pan enillodd yr awdures Angharad Price Fedal Ryddiaith yr Eisteddfod Genedlaethol am ei nofel ‘O! Tyn y Gorchudd!’, wedi ei gyfieithu i’r Saesneg dan y teitl ‘The Life of Rebecca Jones’ a nifer o ieithoedd eraill hefyd erbyn hyn.

Ysbrydolwyd nofel Angharad gan fywyd ei hen fodryb, Rebecca Jones. Yn un o saith o blant, roedd ganddi bum brawd, gan gynnwys Robert, sef tad deiliad presennol y fferm. Yr oedd tri o’r brodyr yn ddall: Gruffudd, a aeth ymlaen i fod yn ficer o fri; William, cyfieithydd dawnus mewn braille; a Lewis, a oedd yn gweithio ym maes TG ym Mhrifysgol Nottingham.

Ond yr hyn sy’n gwneud Ty’n y Braich mor arbennig yw’r ffaith bod hanes y teulu wedi’i gofnodi, yn dyddio’n ôl i gyfnod pan oedd y daliadau lleol yn denant ac ychydig yn gallu darllen nac ysgrifennu.

Mae’r ffermdy yn gartref i linach o lenorion a fyddai’n cael ei barhau gan feirdd Ty’n y Braich, John a Robert Jones.

Ar ochr y mynydd gyferbyn â Bwlch Siglen mae pistyll trawiadol Pistyll Maesglase, gan ddisgyn i lawr nifer o risiau. Cyfanswm y disgyniad yw tua 160 metr, sy’n golygu ei fod yr un mor dal o ran uchder cyfan o holl raeadrau Cymru. Mae ei gwymp sengl talaf yn 85 metr parchus iawn, a’r ail dalaf yn 34. Mae hwn dros ddwywaith yn uwch na Phistyll Rhaeadr yn Llanrhaeadr ym Mochnant sy’n fwy adnabyddus.

Ewch drwy’r giât i gerddwyr a dilynwch y llwybr am 100m at Gyffordd T. Trowch i’r chwith a disgyn i ffordd goedwigaeth. Croeswch yn syth ac ymlaen i lawr yr allt am 500m nes i chi gyrraedd arwydd llwybr troed ar y chwith. Trowch i’r chwith ar hyd y llwybr troed.

Os collwch arwydd y llwybr troed mi gyrhaeddwch adfeilion fferm yn gyflym, felly trowch yn ôl i ddod o hyd i’r llwybr eto yn yr achos hwnnw.

Croeswyd Bwlch Siglen gan fwynwyr llechi a theithwyr eraill rhwng Aberangell a Dinas Mawddwy dros y canrifoedd. Siglen yw’r gair Cymraeg am ardal gorsiog oherwydd yr amodau gwlyb a pheryglus yn aml ar y llwybr i lawr i Ddinas Mawddwy. Tua hanner ffordd ar draws roedd carreg wastad yn arfer bod a byddai’r rhai a arhosai yno i gael anadl neu i edmygu’r golygfeydd godidog i’r ddau gwm yn cerfio eu henwau ynddi.

Dilynwch y llwybr troed, sy’n rhedeg yn agos at nant fach yn fuan. Ar ôl 500m, croeswch wrth bont droed ac yna cadwch i’r chwith drwy’r caeau i giât olaf i weundir. Neidiwch dros nant fechan ac yna dringwch yn raddol i fyny ochr y bryn i’r brig, ar gopa llydan.

Roedd yr ardal hon yn arfer perthyn i fferm Cae Baty, nad yw’n bodoli mwyach, er bod ei henw yn dal i gael ei ddefnyddio ar gyfer cae. O ddechrau’r 19eg ganrif roedd tyddynnod a oedd yn profi’n aneconomaidd i ddarparu ffermio cynhaliaeth gynaliadwy yn cael eu cyfuno mewn ymgais i gynyddu eu gallu i ddarparu bywoliaeth. Awgrymwyd mai’r lleiafswm o dir oedd ei angen i oroesi yn ucheldir Mawddwy oedd tua 40 erw ac roedd hyn hyd yn oed yn dibynnu ar ddarnau helaeth o fynydd agored ar gyfer magu defaid. O’r pum fferm a leolir yn nyffryn Mynach uchaf, Cae Baty ar 30 erw oedd y lleiaf a’r gyntaf i gael ei chyfuno pan gafodd ei lyncu gan fferm Blaenycwm yn y 1880au.

Un tarddiad posib i’r enw yw’r hen arferiad o ‘batio’ y tir, trwy ei losgi a defnyddio’r lludw fel gwrtaith. Os felly, Cae Batin oedd ei enw gwreiddiol.

Mae’r ardal gyfagos hefyd wedi cael yr enw Cwm Glan Mynach a Blaen Cwm Mynach, sydd wedi arwain at ddyfalu bod rhyw gysylltiad mynachaidd rywbryd yn y gorffennol â’r gornel anghysbell hon o fryniau de Meirionnydd. Tarddiad amgen i’r enw yw ‘Cae Abaty’.

Prin yw’r dystiolaeth ddogfennol i gefnogi honiad o’r fath: nid yw’n ymddangos na roddwyd unrhyw dir yn yr ardal i abatai fel Ystrad Marchell (Y Trallwng) neu Cymer (ger Dolgellau) yn ystod yr Oesoedd Canol, er bod ganddynt fferm laeth yn y cwm nesaf. Roedd yn arferiad, fodd bynnag, i dirfeddianwyr adael darnau bach o dir i’r Abatai yn gyfnewid am gael maddeuant pechodau, yn enwedig os oeddent wedi byw bywyd braidd yn wrthnysig.

Gallai’r fferm fechan hon fod wedi bod yn anrheg o’r fath. Mae cred gref fod yr enw Maesglase dros Fwlch Siglen yn dynodi cysylltiad Eglwysig. Roedd celloedd mynachaidd bach, ynysig lle’r oedd rhai mynachod yn byw fel meudwyon i’w cael yn aml mewn rhannau anghysbell o Gymru yn ystod yr Oesoedd Canol, ac mae traddodiad wedi honni erioed bod adeilad o’r fath wedi’i leoli ym Mlaen Cwm Mynach. Mae dau safle arall o eglwysi cynnar, sydd bellach wedi hen ddiflannu, wedi’u cysylltu â’r ardal gyfagos, un yng Nghwm yr Eglwys ger Ty’n y Braich ac yng Nghefn Llandybo i’r De o Aberangell, lle’r oedd rhai olion i’w gweld yn glir hyd at y 9fed ganrif.

Ar y chwith wrth i chi ddringo mae chwarel lechi Cae Abaty. Gweithiwyd hwn gyda chwarel Minllyn yr ochr arall i’r mynydd, a byddwch yn mynd heibio nes ymlaen. Byddai’r slabiau wedi’u naddu’n fras yn cael eu tynnu i fyny’r llethr ar inclein trac ac yna’n cael eu gostwng i lawr i’r prif weithfeydd ar yr ochr arall. Cyn hyn defnyddiwyd y rhan fwyaf o’r llechi a dynnwyd o fwynglawdd Cae Baty ar gyfer adeiladu lleol. O gofio pwysigrwydd Cwm Glan Mynach yn yr Oesoedd Canol mae’n debygol bod y cloddiadau hyn ymhlith y cynharaf ym Mawddwy.

Mae olion drwm weindio i’w gweld o hyd ar safle Cae Baty yn ogystal â rhannau o’r trofwrdd ar y llwyfandir rhwng y ddwy chwarel.

Mae’n amheus a oedd cyfiawnhad dros y gost o adeiladu’r llethrau rhwng y ddau safle. Roedd y slabiau garw a dynnwyd dros y mynydd wedi’u gwisgo yn y siediau ‘uchaf’, gweithdrefn sy’n ymddangos yn llafurddwys ac aneffeithlon.

Erbyn dechrau’r 1900au roedd unrhyw ddatblygiad pellach yng Nghae Baty yn cael ei ystyried yn aneconomaidd. Roedd yna obeithion y byddai’r chwarel hon yn gynhyrchiol iawn, gyda llechi o ansawdd da, ac roedd cynlluniau i’w chysylltu â gwaith Minllyn gan dwnnel, ond ni chloddwyd hwn erioed.

Tydi’r chwareli helaeth yma ddim y lleoedd mwyaf diogel i’w harchwilio, ond bydd fforwyr brwdfrydig ohonoch yn dod o hyd i weddillion ychydig o adeiladau a thŷ drymiau isaf inclein Cae Baty.

Unwaith yn y copa, cewch olygfeydd godidog o ddyffryn Dyfi uchaf, ar yr amod bod y tywydd yn braf. Isod mae chwarel Minllyn a 50m i’r chwith i chi mae ychydig o weddillion cuddiedig o’r inclein a ddefnyddiwyd i gymryd llechi o chwarel Cae Abaty.

Mae’r llwybr ag arwyddbyst yn gwyro ychydig i’r dde yma, gan ddilyn llwybr haws i lawr i’r chwarel na’r llwybr troed sydd wedi’i nodi ar fapiau OS. Dilynwch y pyst marcio i lawr drwy’r chwarel i’r siediau llechi adfeiliedig ar bwynt isaf y chwarel. Wrth ymyl yr adeilad mwyaf adfeiliedig trowch i’r dde drwy giât i gerddwyr a dilynwch y llwybr llydan i lawr yr allt am 600m at ffordd goedwigaeth. Croeswch y ffordd goedwigaeth a byddwch yn cyrraedd yn gyflym at y briffordd sef yr A470.

Datblygwyd Chwarel Minllyn rhwng 1793 – 1800 gan berchennog lleol ac yna fe’i datblygwyd ymhellach gan Edmund Buckley. Chwarel lechi oedd hon ac yn enwog am slabiau llechi ar gyfer gwneud byrddau biliards, lle tân a lloriau yn ogystal â thoiledau ac wrinalau. Roedd melin wedi’i phweru gan ddŵr ar y llawr trin ger y pwll agored erbyn 1845 a hon oedd y felin integredig gyntaf yn y rhanbarth yn gweithio 3 llif, 3 plaeniwr a pheiriannau trin llechi; disodlwyd yr olwyn ddŵr yn ddiweddarach gan olwyn pelton gyda stêm. O’r felin roedd llethr serth i lawr i’r dyffryn islaw gyda inclen byr pellach i Reilffordd Mawddwy. Caeodd y chwarel yn y diwedd ond fe’i hail-agorwyd a’i hail-gyfarparu yn 1872 ac am gyfnod byr bu gweithlu o dros 100 yn cynhyrchu llechi yn flynyddol ar 100 tunnell y flwyddyn. Adeiladwyd melin newydd fwy gyda 40 injan ar lawr y dyffryn. Erbyn 1894 roedd y gweithlu wedi gostwng i 20 gyda 550 tunnell o lechi yn cael eu cynhyrchu.

Parhaodd cynhyrchiant i ddirywio nes i’r chwarel gau yn 1925, erbyn hynny dim ond 3 llif a 2 blaeniwr oedd. Mae’r sied fawr a’r siediau eraill yn dal i’w gweld ym Melin Meirion – siop a chaffi a hefyd sied arall sy’n eiddo i’r Bwrdd Gwlân sy’n dal i gael ei defnyddio ar gyfer derbyn a phrosesu gwlân o’r ardaloedd cyfagos. Dechreuodd ffermwyr Meirionnydd fenter gydweithredol ar ôl y rhyfel yn siediau Melin Meirion heddiw i gynhyrchu blancedi ond daeth y gwaith hwnnw i ben a phrynwyd y siediau gan y perchnogion presennol.

Credir bod caer rhwng pont Minllyn a’r chwarel uchod o’r enw Caer Bryn ond nid oes cofnod ohoni nac unrhyw olion heblaw am gloddiau uchel o bridd a graean.

Daeth gweithwyr oedd yn adeiladu seiliau gwesty’r Buckley Arms o hyd i dri neu bedwar bedd yn cynnwys gweddillion dynol. Adeiladwyd y Gwesty ar gyfer twristiaid Fictoraidd a gafodd eu hannog i ymweld â’r chwarel ac i ddringo’r Aran ac ymweld â golygfeydd eraill yn yr ardal. Mae’r Gwesty wedi’i adeiladu o goncrit cyfnerth, a adeiladwyd ym 1873 ar gyfer Syr Edmund Buckley yn unol â chynlluniau James Stephens o Fanceinion. Dywedir mai hwn yw’r adeilad concrit cyfnerth hynaf yn Ewrop a’r ail hynaf yn y byd.

Datblygodd pentrefan Minllyn yn y 1860au pan symudwyd pobl yma gan Edmund Buckley, Arglwydd Mawddwy, i wneud lle i’w blasty ym mhentref Dinas Mawddwy.

Lleolir yr ysgol gynradd ym Minllyn ar ôl iddi gael ei symud o gomin Minllyn uwchben Caer Bryn.

Croeswch yr A470 a throwch i’r chwith ac yna cadwch i’r dde i mewn i bentref Dinas Mawddwy. Yn y pentref bydd Caffi’r Hen Siop yn gweini te a chacen i chi neu gallwch barhau i’r Llew Coch am gwrw haeddiannol. Mae’r maes parcio gyferbyn.

Wrth ymuno â’r A470 oedd lleoliad y giât dyrpeg tan ddiwedd y 1800au. Roedd yn rhaid i chi dalu toll i fynd drwyddi ac fe ddefnyddiwyd yr arian i gynnal y ffordd rhwng Dinas a Dolgellau!

Yr adeilad gwyn ar y A470 yw Brynteg, oedd unwaith yn gartref y teulu Evans a’u Garej. Daeth Gwyndaf Evans yn enwog am ralïo a nawr mae ei fab Elfyn yn dilyn yn ôl ei droed.