Angen fersiwn argraffadwy o fap i ddilyn y daith gerdded hon?
3.5 Milltir / 6Km / 1.5 Awr
Mae hwn yn llwybr hawdd ar dir gwastad yn bennaf ar hyd y ddwy ochr i Afon Cerist, sy’n rhedeg i gyfeiriad Dolgellau o Ddinas Mawddwy.
Er bod y dirwedd yn hawdd ar y cyfan, mae rhyd i’w chroesi a all fod yn ddwfn i’r pigwrn, ac weithiau’n ddyfnach, ar ôl glaw.
Gellir dilyn y llwybr hefyd gan ddefnyddio’r Map Arolwg Ordnans hwn.
Disgrifir y llwybr mewn cyfeiriad clocwedd ond mae’r llwybr hefyd wedi’i arwyddo i’r cyfeiriad arall.
Parciwch ym maes parcio Dinas Mawddwy, y fynedfa gyferbyn â Thafarn y Llew Coch. Mae toiledau cyhoeddus wrth fynedfa’r maes parcio.
Ar gyfer rhan gyntaf y daith gerdded mae dau opsiwn.
Cerddwch i’r ardal chwarae i blant yng nghefn y maes parcio a chymerwch y llwybr yn syth i’r chwith ohono. Dilynwch y llwybr trwy giât i gerddwyr, i ymuno â dreif lydan. Dilynwch y dreif heibio i rai cabanau pren yr holl ffordd i’r gatiau mawr ym mhorthdy’r hen blasty – Dôl Hir.
Cerddwch allan o’r maes parcio tuag at y toiledau a’r Llew Coch ac yna trowch i’r dde (i fyny’r allt) ar Stryd Wylecop. Ar yr A470, trowch i’r dde a cherddwch ar hyd yr ymyl am 750m i borthdy Dôl Hir.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Yr enwocaf o ffynhonnau iachaol Mawddwy oedd Ffynnon Wen, wedi’i lleoli ar ddarn o dir o’r enw Cae Gwyn (gall olygu pur neu sanctaidd), rhwng y Plas a phorthdy Dôl Hir, ger y cabanau. Dywedodd Thomas Davies yn ei lyfr Hanes Dinas Mawddwy, 1893, ei fod wedi’i ‘hamgylchynu gan gerrig llechi a tua llathen sgwâr o faint.’ Ystyriwyd ei fod mor bwysig i drin clefydau llygaid fel bod marchogion o’r oesoedd canol o gyn belled â Sir Forgannwg yn Ne Cymru wedi teithio yno, gan obeithio am iachâd. Gyda’ch cefn at y cabanau, mae’r ffynnon yn y llwyni yng nghornel chwith bellaf yr ardal werdd agored o’ch blaen.
Dyma borthdy gorllewinol plasty Plas Buckley / Plas Dinas Mawddwy ac mae’r gatiau gwreiddiol yn dal yn gyfan. Mae dwy stori ysbryd yn gysylltiedig â Dôl Hir. Roedd merch yn ymweld â thŷ yn y cyffiniau pan welodd rywun yn cerdded o’i blaen. Brysiodd i gadw i fyny â’r person ond ni ddaeth yn agosach, ac yna gwelodd y person yma yn troi’n sydyn tuag at yr afon ac yn diflannu. Pan gyrhaeddodd y ferch pen ei thaith ac adrodd yr hanes yno, dywedwyd wrthi ei bod wedi gweld ysbryd menyw ifanc a foddodd ei hun yn afon Cerist.
Stori arall – Byddai staen coch i’w weld ar un o’r grisiau yn Nôl Hir a pha mor aml bynnag y byddai’n cael ei olchi i ffwrdd byddai’n dychwelyd. Dychwelodd hyd yn oed ar ôl i’r darn o bren gael ei newid, ond nid oes unrhyw lofruddiaeth na hunanladdiad wedi digwydd yno hyd y gwyddys.
O Borthdy Dôl Hir trowch i’r dde a cherddwch 200m ar hyd ochr yr A470 ac yna trowch i’r dde i lôn darmac. Dyma oedd yr hen briffordd tan y 1920au; mae marc milltir haearn bwrw ar y dde, 60m ar hyd y lôn.
Dilynwch y lôn am 300m i gyffordd mewn pant, a fu unwaith yn safle Melin Wlân Cerist. Cadwch i’r chwith yma a pharhewch am 700m pellach, gan basio tai Fachell a Hermon, i ailymuno â’r A470.
Mae’n bosibl haneru hyd y llwybr trwy droi i’r dde wrth y gyffordd yn y pant. Dilynwch y lôn i dŷ Pentre Bach a dilynwch y set olaf o gyfarwyddiadau isod.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Roedd ardal Mawddwy yn ffodus i gael sawl nant yn llifo o fynyddoedd uchel a allai ddarparu’r pŵer i droi melinau dŵr. Roedd sawl melin yn yr ardal yn malu blawd neu’n ‘pannu’ gwlân (proses debyg i ffeltio, sy’n rhoi teimlad meddal i ffabrig). Yng Nghwm Cerist, y melinydd o 1865 i 1891 oedd William Roberts a’r melinydd olaf yno oedd Lewis Jones, a’i prydlesodd am 7 mlynedd ym 1909.
Yn y 1870au disgrifiwyd y felin fel ‘adeilad deulawr o garreg a tho llechi, dau bâr o gerrig, odyn gymharol newydd, tri chwt mochyn, beudy, dau dŷ gwair, a hen fwthyn’. Roedd yr ardal gyfan ychydig dros hanner erw o dir. Dymchwelwyd y felin yn y 1920au pan sythwyd y ffordd.
Pan ddaeth technoleg tyrbin ‘Pelton’ i gynhyrchu trydan am bris rhesymol, manteisiodd preswylydd Mawddwy, Rowland Evans, ar y gallu i’w gynhyrchu’n lleol, ac oherwydd y nifer o nentydd cyflym oedd yn gyfleus roedd digon o ddewis.
Penderfynodd mai nant Maesglase, a oedd wedi bod yn troi Melin Cerist ers canrifoedd, oedd y safle gorau, a chododd sied ger yr hen felin ychydig i fyny’r afon i ddarparu ar gyfer y tyrbin. Ym 1924 daeth golau i bentref Dinas, a ‘Roli’ oedd y person lleol cyntaf i oleuo tai ym Mawddwy. Erbyn y tridegau roedd ‘Roli’ yn goleuo ardal Dinas Mawddwy cyn belled â Chywarch a Minllyn.
Cloddiwyd wrn pridd yn cynnwys gweddillion dynol o gae cyfagos rywbryd yn gynnar yn y 1800au, ond nid yw ei leoliad yn hysbys, a chredir iddo gael ei ddinistrio.
Ar un adeg, roedd y Fachell yn dafarn i borthmyn ac yn ddiweddarach yn siop, ac fel mae’r enw’n awgrymu (bachell / i ddal), lle i ddal yr anifeiliaid.
Adeiladwyd ysgoldy Hermon ym 1840 ar gost o £52, a darparodd gartref parhaol, nes i’r drysau gael eu cau o’r diwedd dros 110 mlynedd yn ddiweddarach. Mae bellach yn gartref i deulu lleol a chyn-chwaraewr rygbi a gynrychiolodd Cymru.
Cafodd yr ysgol Sul amser caled yn sefydlu yng Ngherist, ac roedd yn rhaid iddynt symud o le i le yn y dyddiau cynnar, yn dibynnu ar haelioni ffermwr ac ysgubor wag yn yr haf, a chegin gynnes ar ôl i’r cynhaeaf lenwi’r ysguboriau. Symudodd yr ysgoldy o Llwyn Celyn i Buarth Glas, ac yna i Ddolobran, ond yn aml byddai perchnogion y tir yn wrthwynebus i’r ffermwyr tenant pan oeddent yn cefnogi Anghydffurfiaeth a hwythau’n cefnogi’r Eglwys.
Unwaith ar yr A470, trowch i’r dde a cherddwch ar hyd ymyl y ffordd am 100m i gyrraedd lôn darmac ar y dde. Trowch i’r dde ar hyd y lôn a dilynwch y lôn am 300m, yna trowch i’r dde i drac sydd wedi’i arwyddo ar gyfer Bryn Cerist a Braich Melyn. Dilynwch y trac hwn trwy sawl giât a rhyd i ailymuno â lôn darmac. Trowch i’r chwith i’r lôn, ewch trwy giât, a’i dilyn am 1km i gyffordd-T.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
Y llwyfan carreg ar y briffordd ychydig cyn y lôn oedd stondin laeth Fferm Dolobran ar gyfer caniau llaeth (churns). Byddai llaeth yn cael ei gasglu bob bore. Daeth casglu caniau lllaeth i ben ym 1979.
Wrth i chi groesi pont Hywel dros Afon Cerist gallwch weld adeiladau Fferm hanesyddol Dolobran ar eich de. Gall yr enw ddeillio o ‘Dôl Abraham neu efallai o ‘Ebran’, lle ar gyfer bwydo anifeiliaid.
Roedd teulu o Grynwyr yn byw yno nes iddynt ymfudo i America gyda William Penn (sylfaenydd Pennsylvania). Aeth eraill o deulu Dolobran i America yn y 19eg ganrif hefyd. Wrth ymyl yr afon mae adfeilion y ‘Ffatri Newydd’, a adeiladwyd tua 1845 ar safle pandy cynharach. Ychydig o lwyddiant a gafodd er mai dyma’r unig ffatri wlân yng Ngherist, ond roedd yn brin o fuddsoddiad ac roedd yn rhaid iddi gystadlu â ffatrïoedd a pheiriannau gwell mewn rhannau eraill o’r ardal.
Roedd popeth drosodd erbyn dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf, ac er i’r adeilad gael ei ddefnyddio fel storfa am gyfnod, fe aeth yn adfeiliedig yn gyflym. Mae’r fferm bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
Wrth y Gyffordd-T trowch i’r chwith heibio i’r tŷ Pentre Bach. Parhewch ar y llwybr llydan drwy’r coed.
600m heibio Pentre Bach mae’r coed ar y ddwy ochr yn dod i ben ac mae llwybr troed yn arwain yn groeslinol i’r dde tuag at barc carafanau islaw. Cymerwch y llwybr troed hwn, gan ddilyn llwybr arwyddion cerdded Cwm Cerist.
Hanner ffordd i lawr at y carafanau mae mwy o gylchoedd llwybrau troed yn pwyntio ychydig i’r chwith ac i fyny’r allt. Yma, mae’r hawl tramwy yn mynd i fyny at linell y ffens 50m i ffwrdd, yn croesi islaw’r ffens ac yna’n disgyn yn ôl i’r llwybr llydan rydych chi wedi bod yn ei ddilyn.
Unwaith yn ôl ar y llwybr, anelwch at giât fferm ar waelod y cae. Ewch drwy’r giât ac yna, wrth y ffordd, trowch i’r dde. Dilynwch hi am 300m yn ôl i’r maes parcio.
Pwyntiau o Ddiddordeb:
O gyfnod yr 17eg ganrif hyd at ddechrau’r 19eg ganrif, arweiniodd rhenti uchel ac arfer cau’r tiroedd comin ynghyd â phoblogaeth gynyddol at lawer o dlodi ac at lawer o bobl yn sgwatio ar ddarnau o dir yng nghefn gwlad Cymru.
Dyma stori Pentre Bach. Roedd pobl yn meddwl, os gellid adeiladu tŷ ar dir comin mewn un noson yn unig, y byddent yn berchen ar y tir hwnnw. Y prawf i weld a oedd y tŷ wedi’i orffen oedd os oedd tân yn llosgi yn yr aelwyd erbyn y bore canlynol. Gallai trigolion hawlio’r tir cyn belled ag y gallent daflu bwyell o bedair cornel y tŷ. Nid oedd gan dŷ un noson o’r fath statws swyddogol yng nghyfraith Lloegr.
Efallai bod y gred chwedlonol am dŷ un noson wedi cael rhywfaint o ddylanwad ar arfer y bobl o sgwatio ar dir comin, fel y gallent ddianc heb dalu rhent.
Cymuned Fach ag Ysbryd Cryf
Ar un adeg, roedd Y Pentre Bach a Thu-hwnt-i’r-nant yn rhan o gymuned fach o bump neu chwe aelwyd ar dir comin, yn dyddio’n ôl i’r 18fed ganrif. Roedd tua 20 o bobl yn byw yma, gan ennill eu bywoliaeth fel gwehyddion, cryddion, gwneuthurwyr menig, gwniadwyr dillad a chwarelwyr llechi.
Ar ddiwedd y 19eg ganrif, roedd nifer o bobl leol yn gweithio ym melin wlân Dolobran gerllaw, a oedd yn adnabyddus am gynhyrchu gwlanen o wlân cryf ar gyfer gwisgoedd milwrol a blancedi. Yn ystod Rhyfel Cartref America, allforiwyd ei nwyddau mewn symiau mawr i Fyddin yr Undeb. Dechreuodd un pentrefwr a oedd yn byw yn Y Pentre, William Williams, weithio yn y felin yn saith oed ac yn ddiweddarach daeth yn rheolwr arni, cyn i galedi economaidd yn ystod y dirwasgiad amaethyddol ei orfodi i chwilio am waith ym meysydd glo De Cymru.
Helpodd teulu Williams hefyd i sefydlu Methodistiaeth Wesleaidd yn Ninas Mawddwy. Roedd gweinidog nodedig, Thomas Jones, yn adnabyddus am gasglu teuluoedd lleol i weddïo’n gynnar yn y bore y tu allan i ddrws Y Pentre.
Heddiw, dim ond un bwthyn sydd ar ôl yn gyfan, tra bod y lleill wedi mynd yn adfeilion. Mae ei oroesiad yn gysylltiedig â stori Jane, gweddw Thomas Jones, menyw ddewr a wrthododd adael ei chartref. Gwrthsafodd bwysau gan Syr Edmund Buckley o ‘Plas yn Dinas’, a geisiodd gau’r tir comin yn anghyfreithlon ar gyfer ei ffesantod. Helpodd ei phenderfyniad i sicrhau bod yr un bwthyn hwn yn aros.
Wrth i chi ddisgyn tuag at y maes carafanau efallai y gwelwch wal adfeiliedig ar eich de. Dyma oedd cartref William Hughes, y gweinidog olaf i bregethu heb drwydded am Anghydffurfiaeth adeg y diwygiad Protestannaidd. Daeth i Ddinas Mawddwy ym 1797 ac ef oedd gweinidog yr Annibynwyr yn yr ardal hyd at ei farwolaeth ym 1826 yn 65 oed. Mae ganddo ddau emyn yn y Caniedydd, ond dim un yng Nghaneuon Ffydd.
Fo ydi awdur yr emyn un pennill isod.
Arglwydd, paid â gadael imi/
ymfodloni heb y gwir/
lamp heb olew a ddiffodda/
yn y treial mawr cyn hir./
Rho im olew/
yn y llestr gyda’m lamp.
Cymerwyd llawer o’r tiroedd a’r adeilad yn y 1850au ar gyfer gerddi Plas yn Dinas. Dim ond llwyn bocs hynafol, gweddillion talcen yr adeilad a rhai coed ywen sy’n nodi ei leoliad.
