5 Milltir / 8 Km – 2.5-3 Awr – Cymedrol

Gellir dilyn y llwybr llawn gan ddefnyddio’r map Arolwg Ordnans hwn.

Llwybr cymedrol yn gyffredinol, er yn serth mewn mannau, o Ddinas Mawddwy ar hyd Afon Dyfi ac yna’n dringo drosodd i Gwm Cewydd, sydd prin yn cael ei ymweld ag ef.

Nodiadau:

Mae sawl rhyd fach a all fod hyd at eich fferau ar ôl glaw ac mae rhannau yn gorsiog ac yn fwdlyd hyd yn oed yn ystod yr haf. Argymhellir esgidiau cerdded.
Cerddwyr cŵn: Mae sawl camfa ar y llwybr hwn, dim un â gatiau cŵn. Mae llawer o’r llwybr yn mynd trwy borfa defaid.
Mae’n bosibl byrhau’r llwybr hwn mewn cwpl o leoedd i tua 1 awr 45munud neu 2 awr 15munud – gweler disgrifiad y llwybr isod.

Parcio a Dechrau
Parciwch ym maes parcio Dinas Mawddwy, gyferbyn â Thafarn y Llew Coch. Mae toiledau cyhoeddus wrth fynedfa’r maes parcio.

I ddechrau, cerddwch yn ôl allan o’r maes parcio a throwch i’r chwith i lawr yr allt wrth y groesffordd wrth y toiledau.

Pwyntiau o Ddiddordeb:

Yn y gorffennol, cynhaliwyd ffeiriau yng nghomin Dolybont, yn ogystal ag ar y Stryd Fawr. Heidiodd pobl yma o bob cwr o Ogledd a Chanolbarth Cymru i brynu, gwerthu, ymgymryd â gwaith ac ymladd! Roedd ffeiriau Dinas Mawddwy yn enwog am ymladd rhwng trigolion lleol a chymunedau cyfagos.

Byddai’r stryd ar gau bron i filltir y tu allan i’r pentref oherwydd nifer y mynychwyr ffair.

1. Gerllaw’r bont droed yma mae hen draddodiad o botsio eogiaid ac mae twnnel i ben Foel Benddin o’r afon, yn ôl pob sôn!

I Bont Droed Abercywarch
Cerddwch 200m i lawr yr allt, i gomin Dolybont, lle byddwch yn gweld pont droed dros afon Dyfi. Croeswch y bont droed a dilynwch y llwybr troed ar hyd yr afon, dros ryd bychan ac yna i fyny rhai grisiau i mewn i gae. Ewch ymlaen trwy’r cae, yna disgynnwch i lawr eto yn agos at lan yr afon, am 1cilomedr nes i chi gyrraedd pont droed i bentrefan Abercywarch ar yr ochr arall.

Wrth y bont droed trowch i’r dde peidiwch a’i chroesi a dilynwch yr afon eto gan groesi cae am 200m ac yna troi yn ol at dŷ. Dyma Maes y Pandy (cae y felin panu gwlan). Ar y chwith mae tŷ arall sef Tŷ Gwyn

2. Tŷ Gwyn:

Cafodd John James, syrfëwr, ei fagu yn Nhŷ Gwyn ddechrau’r 1800au. Cynorthwyodd i gasglu tystiolaeth ar gyfer senedd San Steffan ar gyfer adroddiad ar gyflwr addysg, diwylliant a moeseg y genedl Gymreig ym 1847. Roedd yr adroddiad, a oedd wedi’i gynnwys mewn 3 chyfrol o lyfrau glas, yn cael ei adnabod yng Nghymru fel ‘Brad y Llyfrau Glas’.

Synnodd yr adroddiad gan Ralph Robert Wheeler Lingen, Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson, tri eglwyswr o Loegr nad oeddent yn siarad unrhyw Gymraeg, Gymry’r cyfnod wrth iddo fwrw amheuaeth ar eu moesoldeb a natur seciwlar a gwrthryfelgar yr iaith Gymraeg. Yr ymateb hwn o ‘frad’ gan y Sefydliad Saesneg oedd y rheswm dros fathu’r term ‘Brad y Llyfrau Gleision’. Yn ei gyflwyniad mae’n datgan:

“Mae’r iaith Gymraeg yn anfantais enfawr i Gymru ac yn rhwystr lluosog i gynnydd moesol a ffyniant masnachol y bobl.”

Dywedir bod un o’r teuluoedd lleol yn Ninas Mawddwy wedi poeri ar arch John James.

Abercywarch i Gwm Cewydd
Trowch i’r dde i’r trac o flaen y tŷ Maes y Pandy a throwch i’r chwith, rhwng y tŷ ac adeilad allanol ac yna dilynwch y ffens ar eich ochr dde. Ar ôl 200m croeswch gamfa ac yna trowch i’r chwith ar unwaith, i fyny’r allt serth, gan anelu at gamfa arall ar ben y cae a’r goedwig.

Yn y coed yma mae’r llwybr yn mynd yn aneglur mewn mannau felly mae angen gofal. Dilynwch y llwybr trwy’r coed.

Dilynwch hwn am 200-300m i ryd a giât ym Mhant Tywyll.

Croeswch y rhyd, trowch i’r dde wrth ymyl ffens am 50m, ac yna trowch i’r chwith i lwybr llydan sy’n arwain i fyny’r allt. Dilynwch hwn trwy’r coed am 200m i gyrraedd giât wrth ymyl coeden Ywen fawr.

Ewch drwy’r giât a pharhewch yn syth am 50m i fynd i mewn i gae, lle byddwch yn troi ychydig i’r chwith. Rydych yn anelu at giât a chamfa newydd yng nghornel y cae, tua’r un uchder â chi, heibio i lwyn bach o goed yn y cae. Ar ôl mynd heibio’r gamfa, dilynwch y llwybr ar hyd ffens wrth iddi ddringo i adfeilion Fferm Bwlch Cwm Cewydd 250m o’ch blaen.

Ewch drwy giât yn union i’r dde o’r adeilad haearn rhychog i mewn i iard fach ac yna drwy giât arall yn union i’r dde o’r ffermdy adfeiliedig, ar lwybr llydan.

Cerddwch i lawr yr allt am 50m ac, wrth y chwith, trowch i’r dde drwy giât fawr ar lwybr arall, sy’n cael ei ddilyn am 20m i gamfa a llwybr troed ar y chwith.

Gellir torri’r llwybr yn fyr yma (~30 munud yn ol i’r maes parcio) trwy aros ar y llwybr llydan am 800m ac, wrth giât a mynegbost, troi i’r dde a dilyn y cyfarwyddiadau yn yr adran isod ‘Coedwig Tanybwlch i’r maes parcio’.

Ar gyfer y prif lwybr, trowch i’r chwith i’r llwybr troed. Dilynwch y trac suddedig i lawr yr allt am 100m ac yna ewch yn groeslinol tua’r dde, gan ddilyn llwybr aneglur am 100m arall at giât. Mae gardd fawr islaw; Ewch drwy’r giât a throwch i’r chwith, gan anelu at ymyl chwith yr ardd, lle mae’r llwybr yn ymuno â lôn.

Pwyntiau o Ddiddordeb:

3. Bwlch Cwm Cewydd

Roedd yr awdur a’r bardd Lewis Jones yn byw yn ffermdy’r Bwlch. Ym 1888 ysgrifennodd lyfr poblogaidd o’r enw ‘Cydymaith y Bugail’ yn cofnodi marciau clust defaid. Byddai pob ffermwr yn marcio clustiau eu defaid mewn patrwm unigryw, fel ffordd o’u hadnabod. Mae llyfr Jones yn cynnwys dros ddwy fil o farciau o’r fath ar draws siroedd Meirionnydd, Trefaldwyn a Cheredigion.

Cyn i lyfrau fel llyfr Lewis Jones ymddangos, byddai’n rhaid i ffermwyr ddibynnu ar eu gwybodaeth leol i adnabod defaid anhysbys, gan nodi’r marciau mewn llyfrau llawysgrif, neu bapurau gyda’r nodiadau wedi’u hysgrifennu neu eu torri arnynt.

Cyflwyniad i’w lyfr yw cerdd hyfryd gan Robert Jones, Ty’n-y-braich:

“Iawn awdwr gasglai’r Nodau, i’n cychwyn

Y cariwyd y ffrwythau

Ryw ymgasgliad yn dorf olau

Dyma’r gwir a dim o’r gau.”

– Cyhoeddwyd y llyfr 256 tudalen gan Evan Jones Machynlleth ym 1888.

Aeth y tŷ ar dân yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Cwm Cewydd i’r A470

Trowch i’r dde i lawr y lôn a’i dilyn am 800m nes cyrraedd y trac ar gyfer fferm Pen y Graig ar y dde. Trowch i’r dde (arwydd llwybr troed) ar hyd y trac hwn, heibio i’r fferm.

Dilynwch y trac wedi’i arwyddo am 300m i gamfa newydd ychydig cyn ceunant corsiog iawn. Croeswch y gamfa ac ewch yn syth ymlaen ar gerrig camu (llithrig), i ymuno â thrac llydan ychydig o’ch blaen.

Dilynwch y trac hwn am 800m nes, wrth iddo ddechrau disgyn i’r dyffryn, bod llwybr troed yn arwain tua’r dde, i fyny’r allt, at giât newydd. Dilynwch y llwybr hwn trwy’r giât a chroeswch y cae i fynd trwy ail giât, gan edrych dros yr A470. Ewch yn groeslinol i’r dde i lawr yr allt, a byddwch yn fuan yn gweld giât arall i’r cae nesaf. Ewch trwy honno a dilynwch y llwybr i lawr i’r A470.

Pwyntiau o Ddiddordeb:

4. Pandai – Melinau ger Penygraig:

Roedd melinau dŵr yn hanfodol i ffermwyr am flynyddoedd hyd at y 1800au. Ychydig islaw Penygraig roedd pandy, a ddefnyddiwyd i roi arwyneb meddal, wedi’i ffeltio ar y brethyn gwlân a gynhyrchwyd yn lleol. Wrth bont y ffordd ar waelod y dyffryn roedd y felin ŷd, sydd bellach yn dŷ preifat.

5. Cae’r Gof, Afon Cleifion ac Ebrandy

Wrth i’r llwybr droi i’r dde ychydig cyn yr A470 rydych chi uwchben ffermdy Cae’r Gof, a oedd yn ôl pob tebyg yn eiddo i of ar ryw adeg, ac afon Cleifion. Mae Cleifion yn golygu pobl sâl neu wedi’u hanafu ac mae’n bosibl bod yr enw wedi dod naill ai o grŵp o bobl sâl, o bosibl gwahangleifion, neu efallai o filwyr a anafwyd mewn brwydr leol. Mae’n debyg y byddai Ebrandy (Tŷ Porthiant), ar yr A470 isod, yn lle i fwydo ceffylau a oedd yn teithio ar y ffordd.

Mallwyd a Chamlan

Mae pentref Mallwyd yn gysylltiedig ag un ysgolhaig yn benodol, Dr. John Davies. Yn ficer a chyfieithydd, gadawodd ei farc ar Mallwyd a Chymru ac yn ei gartref cyfieithodd y Beibl yn 1620 i’r Gymraeg ac ystyrir bod ei waith wedi bod yn hanfodol i oroesiad yr iaith Gymraeg hyd heddiw. Roedd yn ddisgybl i’r Esgob William Morgan, cyfieithydd y Beibl gwreiddiol i’r Gymraeg. Roedd hefyd yn gyfrifol am godi’r rheithordy, estyniad i Eglwys Mallwyd a chodi 3 phont (2 dros afon Dyfi ym Mallwyd a Minllyn ac un dros afon Cleifion). Bu farw ym 1644 cyn i’r Rhyfel Cartref rhwng y Brenin a’r Senedd ddechrau.

Mae Tafarn y Brigands wedi’i lleoli yng nghanol y pentref, ac mae’n gyn-dafarn goets rhwng Amwythig ac Aberystwyth a Dolgellau lle newidiwyd ceffylau a gallai teithwyr orffwys. Mae wedi cael llawer o enwau dros y blynyddoedd gan gynnwys Cross Foxes, Peniarth Arms, a’r Bury.

Ble mae afon Cleifion ac afon Dyfi yn cwrdd mae’r dolydd o’r enw Camlan lle byddai coets y Post Brenhinol yn croesi’r afon.

Yn ôl y chwedl leol, ymladdodd y Brenin Arthur ei frwydr olaf yma yng Nghamlan.

Llwybr byr i Dinas o’r A470 –
Unwaith y byddwch ar yr A470 mae gennych ddewis o 3 llwybr. Llwybr gwastad byrrach (~20 munud yn ôl i Ddinas Mawddwy) neu ddringo ychydig mwy am olygfeydd dros y pentref (~40 munud) neu ddilyn yr A470.

Llwybr byr:

Trowch i’r dde ar hyd yr A470 a pharhewch i barc carafanau Celyn Brithion. Trowch i’r dde trwy fynedfa’r parc, cadwch i’r chwith ac ar ôl mynd trwy giât, dilynwch lôn am 1km i ffermdy Tanybwlch. Cadwch i’r chwith heibio’r ffermdy, trwy un giât arall, ac ymhen 200m metr byddwch yn cyrraedd y bont droed a groesoch ar ddechrau’r llwybr hwn.

Minllyn

Datblygodd pentrefan Minllyn yn sgil adeiladu Plas Edmund Buckley ym mhentref Dinas Mawddwy pan symudwyd pobl i’r pentref newydd yma i wneud lle i blasdy newydd y diwydiannwr o Fanceinion yn yr 1860’au.

Datblygodd Chwarel Minllyn rhwng 1793 – 1800 gan berchennog lleol ac yna datblygodd ymhellach gan Edmund Buckley. Chwarel lechi oedd hon ac yn enwog am slabiau llechi i wneud byrddau billiards, lle tân a lloriau yn ogystal a tai bach / urinals. Roedd melin wedi’i phweru gan ddŵr ar y llawr trin ger y pwll agored erbyn 1845 a hon oedd y felin integredig gyntaf yn y rhanbarth yn cyflogi 3 llif, 3 plaeniwr a pheiriannau trin llechi; disodlwyd yr olwyn ddŵr yn ddiweddarach gan olwyn pelton gyda stêm wrth gefn. O’r felin roedd llethr serth i lawr i’r dyffryn islaw gyda llethr byr pellach i Reilffordd Mawddwy. Caeodd y chwarel yn y diwedd ond fe’i hailagorwyd a’i hail-gyfarparu yn 1872 ac am gyfnod byr bu gweithlu o dros 100 yn cynhyrchu llechi’n flynyddol o 100 tunnell y flwyddyn. Adeiladwyd melin newydd fwy gyda 40 o beiriannau ar lawr y dyffryn. Erbyn 1894 roedd y gweithlu wedi gostwng i 20 gyda 550 tunnell o lechi yn cael eu cynhyrchu.

Parhaodd cynhyrchiant i ddirywio nes i’r chwarel gau yn 1925, erbyn hynny dim ond 3 llif a 2 plaeniwr oedd.

Daeth diwedd i’r tren bach hefyd.yng nghanol yr ugeinfed ganrif ac fe welir ei hol hyd heddiw. Mae’r sied fawr a siediau eraill yn dal i’w gweld ym Melin Meirion – siop a chaffi a hefyd sied arall uwchben ym mherchnogaeth y Bwrdd Gwlan sydd yn dal i gael ei ddefnyddio ar gyfer derbyn gwlan a’i brosesu o’r ardaloedd cyfagos.

Dechreuoedd ffermwyr Meirionnydd fudiad cydweithredol i gynhyrchu carthenni ar ol y rhyfel ond daeth y gwaith hynny i ben a phrynwyd y siediau gan y perchnogion presennol.

Tybir bod yna gaer o fath wedi bod rhwng pont Minllyn a’r chwarel o’r enw Caer Bryn ond does dim cofnod ohoni nag unrhyw olion arwahan i gloddiau uchel o bridd a graean. Wrth adeiladu sylfeini’r gwesty Buckley Arms cafwyd hyd i dri neu bedwar o feddau yn cynnwys cistiau a gweddillion dynol. Codwyd y Gwesty ar gyfer twristiaid oes Fictoria oedd yn cael eu hannog i ymweld a’r chwarel ac i ddringo’r Aran a golygfeydd eraill yn yr ardal. Mae’r Gwesty wedi ei greu o goncrid yn y fan a’r lle / in-situ, a adeiladwyd ym 1873 ar gyfer Syr Edmund Buckley yn unol â chynlluniau James Stephens o Fanceinion. Dywedir mai dyma’r adeilad concrit cyfnerth hynaf yn Ewrop a’r ail hynaf yn y byd.

Mae’r Ysgol gynradd wedi ei lleoli yma ym Minllyn wedi iddi symud o gomin Minllyn uwchben Caer Bryn

Prif lwybr: A470 i goedwig Tanybwlch
Llwybr Hirach:

Trowch i’r dde ar hyd yr A470 am 200m ac yna trowch i’r dde trwy giât fferm ddwbl. Cerddwch 20m i fyny’r allt ac ewch trwy giât fawr arall ar y chwith. Dilynwch y llwybr hwn, ac yna dilyn llwybrau islaw’r coed, am 1.5km i giât a chyffordd Y ag arwydd.

Pwyntiau o Ddiddordeb:

7. Adfeilion Gloddfa Goch

Roedd Robert Evans yn byw yma ddiwedd y 1800au, ac mae ei dalentau mewn canu a chwarae’r ffidil wedi’u cofnodi yn y Cambrian News. Ym 1883, ef oedd y gorau yn yr Eisteddfod a gynhaliwyd yn y sied lechi ger gorsaf Dinas Mawddwy.

Mae’r enw Gloddfa yn awgrymu bod cloddiadau wedi bod yma – efallai mai’r chwarel ger parc carafanau Celyn Brithion.

Pentref Minllyn:

Yn y dyffryn islaw, i’r chwith o Dinas Mawddwy, mae pentrefan Minllyn a ddatblygwyd pan symudwyd pobl yma i wneud lle i blasty Edmund Buckley a adeiladwyd yn y 1860au ger yr hyn sydd bellach yn faes parcio yn Ninas Mawddwy.

Chwarel Minllyn:

Ar ochr y bryn gyferbyn mae Chwarel Minllyn, a ddatblygwyd gyntaf rhwng 1793 – 1800 gan berchennog lleol ac yna a ddatblygwyd ymhellach gan Edmund Buckley. Chwarel lechi oedd hon ac yn enwog am slabiau llechi ar gyfer gwneud byrddau biliards, lle tân a lloriau yn ogystal â thoiledau ac wrinalau. Roedd melin â phŵer dŵr ar y llawr trin ger y pwll agored erbyn 1845 a dyma oedd y felin integredig gyntaf yn yr ardal yn cyflogi 3 llif, 3 planiwr a pheiriant trin llechi; yn ddiweddarach, disodlwyd yr olwyn ddŵr gan olwyn pelton gyda stêm wrth gefn. O’r felin roedd llethr serth i lawr i’r dyffryn islaw gyda llethr byr pellach i Reilffordd Mawddwy. Caeodd y chwarel ond cafodd ei hailagor a’i hailgyfarparu ym 1872 ac am gyfnod byr roedd gweithlu o dros 100 yn cynhyrchu llechi bob blwyddyn ar 100 tunnell y flwyddyn. Adeiladwyd melin newydd fwy gyda 40 o beiriannau ar lawr y dyffryn. Erbyn 1894 roedd y gweithlu wedi lleihau i 20 gyda 550 tunnell o lechi yn cael ei gynhyrchu.

Parhaodd cynhyrchiant i ostwng nes i’r chwarel gau ym 1925, erbyn hynny dim ond 3 llif a 2 blaniwr oedd yno. Mae’r sied fawr a siediau eraill yn dal i’w gweld ym Melin Meirion – siop a chaffi a sied arall hefyd sy’n eiddo i’r Bwrdd Gwlân sy’n dal i gael ei defnyddio i dderbyn a phrosesu gwlân o’r ardaloedd cyfagos. Dechreuodd ffermwyr Meirion gydweithfa ar ôl y rhyfel i gynhyrchu blancedi ond daeth y gwaith hwnnw i ben a phrynwyd y siediau gan y perchnogion presennol.

Credir bod caer wedi bod rhwng pont Minllyn a’r chwarel uwchben o’r enw Caer Bryn ond nid oes cofnod ohoni nac unrhyw olion ac eithrio cloddiau pridd a cherrig mân uchel. Wrth adeiladu sylfeini Gwesty’r Buckley Arms ym Minllyn, daethpwyd o hyd i dri neu bedwar bedd yn cynnwys gweddillion dynol. Adeiladwyd y Gwesty ar gyfer twristiaid Fictoraidd a anogwyd i ymweld â’r chwarel ac i ddringo’r Aran ac ymweld â golygfeydd eraill yn yr ardal. Mae’r Gwesty wedi’i adeiladu o goncrit in-situ, wedi’i adeiladu ym 1873 ar gyfer Syr Edmund Buckley i gynlluniau James Stephens o Fanceinion. Dywedir mai dyma’r adeilad concrit wedi’i atgyfnerthu hynaf yn Ewrop a’r ail hynaf yn y byd.

Moel Dinas neu Foel Dre

Uwchben chwarel Minllyn mae Foel Dre (neu Moel Dinas). Ym 1876 pan aeth Edmund Buckley yn fethdalwr gorfodwyd ef i werthu ei ystâd, ac yn yr ocsiwn protestiodd perchnogion tir cyffredin Foel Dre ei fod wedi ffensio’r mynydd allan, plannu coed a chymryd y tir heb ganiatâd. Nid oedd eu protestiadau’n llwyddiannus. Mae’r coetir bellach yn eiddo i Gyfoeth Naturiol Cymru / Llywodraeth Cymru.

Prif Lwybr: Coedwig Tanybwlch i’r maes parcio
Wrth y giât, trowch i lawr yr allt (i’r chwith os ydych chi wedi gwneud y prif lwybr, i’r dde os ydych chi wedi cymryd y llwybr byr o Fwlch Cwm Cewydd) a dilynwch y llwybr dros gamfa sy’n weladwy yn y pant isod. Croeswch y gamfa hon a throwch ychydig i’r chwith am 100m i gamfa arall sy’n arwain i’r coetir. Dilynwch y llwybr trwy’r coed i lawr at lôn fetel. Trowch i’r dde i’r lôn a pharhewch heibio ffermdy Tanybwlch o’ch blaen. Ychydig heibio’r ffermdy, cadwch yn syth, trwy giât, i gyrraedd afon Dyfi a’r bont droed a groesoch ar ddechrau’r llwybr hwn.