7 milltir / 10km – 3 awr.

Taith gerdded hir ond cymedrol, yn bennaf ar lonydd gwledig tawel ar hyd llawr dyffryn hardd Cywarch. Gall fod yn fwdlyd mewn sawl man ac mae’r rhan olaf ar hyd Afon Dyfi yn cynnwys rhyd a all fod hyd at y fferau ar ôl glaw.

Gellir dilyn y llwybr hefyd gan ddefnyddio’r Map Arolwg Ordnans hwn.

Disgrifir y llwybr i gyfeiriad clocwedd ond mae’r llwybr hefyd wedi’i arwyddo i’r cyfeiriad arall.

Map llwybr Cwm Cywarch

Parciwch ym maes parcio Dinas Mawddwy, gyferbyn â Thafarn y Llew Coch (Y Llew Coch). Mae toiledau cyhoeddus wrth fynedfa’r maes parcio.

Cerddwch yn ôl allan o’r maes parcio ac, wrth y toiledau, trowch i’r chwith i lawr yr allt Rhiw Landrin.

Dilynwch y ffordd am 300m, gan basio’r tir comin ar eich de, ac yna croesi dros Bont Garreg. Yn syth ar ôl y bont mae mynedfa i barc carafanau Ty’n y Pwll. Trowch i mewn i’r dreif yma am ychydig fetrau ac yna cymerwch y llwybr troed yn mynd i fyny wedi’i arwyddo ar y dde.

Dilynwch y llwybr troed yn groeslinol i fyny’r allt am 400m i gyffordd-T gyda llwybr llydan. Trowch i’r dde trwy giât a dilynwch y llwybr am ~1km nes iddo ymuno â lôn fetel a ffordd mewn cyffordd. Trowch i’r chwith yma am Gwm Cywarch (arwyddion ffordd ar gyfer dim ffordd drwodd a ‘2 Dunnell’).

1. Enw’r llwybr uwchben y maes carafanau yw Wtra Tîn y Foel, Llwybr ydi wtra yn dod o’r Saesneg ‘outrake’ (free passage for sheep – Geiriadur Prifysgol Cymru) ar waelod mynydd Moel Benddin sef y pen ôl.

Dilynwch y lôn fetel wrth iddi fynd â chi i Gwm Cywarch. Ar ôl bron i 2giolmedr, yn Nant yr Henfaes, mae’r tarmac yn dod i ben wrth giât. Ewch ymlaen trwy’r giât a dilynwch y ffordd trwy sawl giât arall i lôn fetel arall wrth bont Pont Lydan.

Pwyntiau o ddiddordeb:

2. Enw’r bont ar ddiwedd y darn hwn yw Pont Lydan, ac yn ôl pob tebyg mewn cyferbyniad â phontydd hyd yn oed yn gulach mewn mannau eraill! Y graig o’ch blaen ym mhen y dyffryn yw Craig Cywarch ac ymhellach i fyny’r dyffryn mae hen fwynglawdd plwm.

Trowch i’r chwith a dilynwch y lôn hon. Ar ôl 1km fe gyrhaeddwch droad wedi’i arwyddo ar y dde, wrth bont droed a rhyd. Croeswch nant Cywarch a dilynwch y trac llydan i fyny’r allt am 200m, yna trowch i’r dde ar lwybr troed gwastad sy’n mynd â chi yn ôl i lawr dyffryn Cywarch.

Dilynwch y llwybr, heibio adfail, am 500m i Ty’n y Twll – ysgubor fodern wedi’i throsi a ffermdy y tu hwnt. Cymerwch y llwybr wedi’i arwyddo y tu ôl i’r ysgubor wedi’i throsi ac yna ewch i’r chwith, trwy giât, i gerdded y tu ôl i’r prif ffermdy. Unwaith y byddwch wedi mynd heibio’r ffermdy, ewch i’r dde eto i ailymuno â’r trac.

Pwyntiau o ddiddordeb:

3. Llwybr Hengwm – Llwybr Hengwm.

Dilynwch y trac hwn am 300m i adfeilion Llawr Cywarch a thrwy giât i gerddwyr. O’r fan hon, gall llywio fod ychydig yn anodd am gyfnod byr gan fod llwybr newydd wedi’i wneud. Rydych chi’n anelu at dŷ gwag Ty’n y Maes 200m i ffwrdd.

Ewch trwy giât fferm lydan wedi’i gorchuddio ag arwyddion llwybr troed a throwch yn groeslinol i’r dde am 100m, at giât newydd i gerddwyr. Unwaith i chi fynd drwy’r giât, trowch i’r chwith a cherddwch i flaen Ty’n y Maes a heibio iddo (sydd mewn cyflwr ansefydlog ac ni ddylid mynd i mewn iddo), gan ymuno â’r llwybr fferm yn Fferm Ceunant ychydig o’ch blaen.

Cerddwch ychydig gannoedd o fetrau i lawr y llwybr i ymuno â’r lôn ar waelod y dyffryn.

Trowch i’r chwith a dilynwch y lôn hon am 2.5km yn ôl i’r ffordd yn Abercywarch.

Pwyntiau o ddiddordeb:

4. Ceunant

Y ffermdy olaf cyn i chi ailymuno â’r lôn ar lawr Cwm Cywarch yw Ceunant. Yn ôl y chwedl, ceisiodd pobl adeiladu eglwys yma, ond byddai dreigiau’n ymladd oddi tani ac yn dymchwel y waliau bob tro y byddent yn cael eu hadeiladu.

O gwmpas yma mae caeau bach yn dangos canlyniad betio ar rasys a gynhaliwyd ar y comin, y Fawnog, isod. Byddai pobl yn betio tir yn lle arian. Ystyr Y Fawnog yw lle’r oedd mawn, ond defnyddiwyd y mawn i gyd yn fuan ac roedd yn rhaid ei gasglu o’r bryniau uwchben Hengwm.

5. Darren Fawr a Chwarel Nod Glas

1.5 km ar hyd y lôn o Ceunant, ar eich chwith, mae mynydd Darren Fawr a Chwarel Nod Glas (yn llythrennol, y ‘chwarel ar gyfer gwneud paent glas’) lle cafodd ocr glas ei gloddio. Fe’i defnyddiwyd i wneud past marcio i adnabod defaid o wahanol ffermydd. Byddai gan bob fferm lythyren unigryw neu ddwy, e.e. H am Hughes.

Wrth gyffordd y ffordd yn Abercywarch, trowch i’r chwith am 30m, ac yna croeswch y ffordd i ymuno â llwybr troed sy’n croesi pont droed dros yr Afon Dyfi ar unwaith.

Ar ôl croesi’r afon, trowch i’r dde ar hyd glan yr afon. Ar ôl 500m byddwch yn dringo wedyn i gae arall. Wrth i bentref Dinas Mawddwy ddod yn weladwy, cadwch at y ffens dde i ddilyn llwybr caniataol wedi’i farcio â rowndiau cyfeiriad. Mae’r llwybr yn disgyn cyn hir at yr afon i lawr rhai grisiau pren i ryd – sy’n aml yn sych yn yr haf ond hyd at ddyfnder y ffêr ar ôl glaw. Croeswch y rhyd ac ewch ymlaen ychydig gannoedd o fetrau i bont droed i dir comin Dinas Mawddwy, yn agos at y man cychwyn.

Os nad oes modd mynd heibio i’r rhyd, mae’n bosibl ail-ddringo’r grisiau pren a cherdded 100m i fyny’r cae i ymuno â’r llwybr sy’n mynd y tu ôl i ffermdy Tanybwlch. Yna trowch i’r dde i’r bont droed.

Ar ôl croesi’r bont droed, naill ai ailymunwch â’r ffordd a cherddwch i fyny’r bryn i’r maes parcio, neu ewch i’r chwith ar y llwybr troed ar hyd yr afon sy’n mynd â chi i’r Stryd Fawr gyferbyn â Chaffi’r Hen Siop.

Pwyntiau o ddiddordeb:

6. Aber Cywarch – Melin wlan

Yma wrth bont droed Aber Cywarch mae’r toriad / cafn yn y graig i gario dŵr i’r felin wlân yn dal i’w weld.

7. Afon Dyfi ger Fferm Tanybwlch

Mae traddodiad hir o botsio eogiaid yma ac mae chwedl leol annhebygol yn sôn am dwnnel i ben Foel Benddin o’r afon!

Dyma ran o waith Rhys Gwynn yn casglu enwau yn yr ardal fel warden y Parc Cenedlaethol. Cafwyd y mwyafrif o’r enwau gan Beti – (Elizabeth Margaret Williams, Plas y Bont Cywarch)

Bwlch Gesail

Hafan y Griafolen

Llain y Llwdwn Llwyd

Moelfryn

Pant Corsiog

Llain Pen Isaf (Penisel)

Pant Lygog

Gloddfa

Tap yr Agen

Tapiau’r Geifr

Tap Mawr Pant Cae

Bwlch Maen Hir

Craig Maen Hir

Nant Cwm yr Ychen

Cwm yr Ychen

Tap y Mochyn

Mur y Nant

Ro Fawr

Tap Rhygen Ddu

Daear Fach

Lloc Llwynog

Tapiau Gwlybion

Tap y Gigfran

Efail Bydyre

Cwm Bydyre

Bwlch Carreg y Ro

Tap Morus Moelgoch

Nant Sebon (?Selon)

Neidiad y Llwynog

Ro Wen

Llain Coed

Stabal Fach

Stabal Fawr

Ceunant Dwyran (Dwyren)

Nant Dwyran (Diwern)

Tap Mawr

Tap Mawr Pella

Nyrs Plas y Bont

Tap Dwyran

Tap y Graig

Llwybr Cam

Gwely Prys Melyn

Nyrs Blaencywarch

Tŵr John Bach – (John Roberts, Cae’r Gof, Foel)

Nant Sych

Ceunant Brwnt

Top y Graig

Esgair Felen

Esgair Felen Isaf

Y Grisiau

Yr Hafn Fawr

Tap Ucha Hafn Fawr

Tap Isa Hafn Fawr

Sawdl y Graig

Ro Ddu

Llwybr Llywelyn

Craig Llywelyn

Ffenest y Graig

Dinas Llywelyn

Creigiau Sawdl Efa

Bwlch Cosyn

Pant y Foty

Lleoliad twll Sawdl Efa (twll bach yn y ddaear ble roedd Beti, Plas y Bont yn ei lanhau yn achlysurol)

Twll Llestri Priddion

Cut Dafydd Wmffra

Pant Isa

Cwm y Graig

Nant Camddwr

Creigiau Camddwr

Tapiau’r Eglwys

Mae’r rhestr uchod o enwau yn dangos cyfoeth yr iaith Gymraeg sy’n disgrifio’r nodweddion ar graig Craig Cywarch – craig, nentydd, bylchau, gwersyll, pant, twll, cwt, nodwedd rewlifol, cyfeiriadau at straeon gwerin, brain, llwynogod, moch, geifr – i gyd ar un wyneb mynydd.